Ο Βαλκανικός Πόλεμος του 1912 βρήκε τον ελληνικό στόλο συγκροτούμενο από το «ΑΒΕΡΩΦ», τα τρία παλαιά θωρηκτά «ΥΔΡΑ», «ΣΠΕΤΣΑΙ» και «ΨΑΡΑ», οκτώ
averoff1.jpg
Το θωρηκτό "Αβέρωφ"
αντιτορπιλικά του τύπου «ΘΥΕΛΛΑ» και «ΝΙΚΗ», πέντε παλαιά γερμανικά τορπιλοβόλα, τις κανονιοφόρους «ΑΚΤΙΟΝ», «ΑΜΒΡΑΚΙΑ», «Α» και «Δ», τέσσερις ατμομυοδρόμωνες τύπου «ΑΧΕΛΩΟΣ» και άλλα βοηθητικά πλοία. Στις παραμονές του πολέμου αγοράστηκαν από την Γερμανία ακόμα δύο αντιτορπιλικά («ΝΕΑ ΓΕΝΕΑ» και «ΚΕΡΑΥΝΟΣ») και από την Αγγλία τέσσερα ανιχνευτικά («ΑΕΤΟΣ», «ΙΕΡΑΞ», «ΛΕΩΝ», «ΠΑΝΘΗΡ»). Τέλος, κατέπλευσε το πρώτο από τα δύο υποβρύχια («ΔΕΛΦΙΝΙ» και «ΞΙΦΙΑΣ») που είχαν παραγγελθεί από τη Γαλλία.
Με αυτή τη σύνθεση, ο ελληνικός στόλος κυριάρχησε στο Αιγαίο και συνέτριψε τον Τουρκικό στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου απελευθερώνοντας όλα τα νησιά του Β και ΒΑ Αιγαίου, με τα αποβατικά αγήματα των πλοίων και τμημάτων στρατού ξηράς υπό την ηγεσία του ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη.

Στην επιχείρηση απελευθέρωσης της Χίου συμμετείχαν τα πλοία:

  • "Αριέττα"

Μεταγωγικό του Χίου Μιχαληνού.

  • Εύδρομο "Εσπερία"

Επίτακτο επιβατικό ατμόπλοιο που εξοπλίστηκε και μετατράπηκε σε Εύδρομο-οπλιταγωγό κατά τους Βαλκανικούς πολέμους 1912-13. με κυβερνήτη τον Αντιπλοίαρχο Θ. Σέρρο. Ηταν το πλοίο του Αρχηγού της Μοίρας Ευδρόμων Πλοιάρχου Ι. Δαμιανού
Με το "Εσπερία" συνδέονται και τα παρακάτω περιστατικά:
  • Στις 12 Σεπτεμβρίου 1916 επιβιβάζονται από το Φάληρο στα ατμόπλοια “Εσπερία” και “Ατρόμητος” ο Ελευθέριος Βενιζέλος με τον Ναύαρχο Κουντουριώτη, συνοδευόμενοι από 100 περίπου πολιτικούς και στρατιωτικούς οπαδούς τους, επιβιβάζονται στο Φάληρο και φθάνουν στα Χανιά. Σκοπός ήταν η δημιουργία επαναστατικής κυβερνήσεως για την συμμετοχή της Ελλάδος στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.

  • Τον Αύγουστο του 1916 εκδηλώθηκε στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της «Εθνικής Αμύνης» από τους «βενιζελικούς». Στις 24 Σεπτεμβρίου 1916 το ατμόπλοιο «ΕΣΠΕΡΙΑ», συνοδευόμενο από ένα γαλλικό αντιτορπιλικό και το τορπιλοβόλο «ΘΕΤΙΣ», αποβίβασε τον Βενιζέλο με την ακολουθία του στο «Ακόθ» του Κόλπου της Γέρας. Στη συνέχεια επιβιβάστηκαν σε αυτοκίνητα και άμαξες και υπό τις επευφημίες των κατοίκων που είχαν συγκεντρωθεί στους δρόμους κατέληξαν στη Μυτιλήνη όπου ο Βενιζέλος διόρισε τον ταγματάρχη Θεόδωρο Πάγκαλο Στρατιωτικό Διοικητή Νήσων Αιγαίου και τον Γεώργιο Παπανδρέου Κυβερνητικό Επίτροπο Λέσβου, με κύρια αποστολή την συγκρότηση της Μεραρχίας Αιγαίου

  • Οπλιταγωγό "Μυκάλη

Εξωπλισμένο ατμόπλοιο, με κυβερνήτη τον πλωτάρχη Παπαβασιλείου.
Ναυπηγήθηκετο 1985 στα ναυπηγείατης Earle's Shipbulding στοHull του East Riding of Yorkshire της Αγγλίας για λογαριασμό της εταιρείας T.Wilson & Co. με το όνομα «ELDORADO».Eldorado-01.jpg Λίγους μήνες μετά των 935 τόνων επιβατηγό-φορτηγό πλοίο αγοράστηκε από την Ελληνική κυβέρνηση με το όνομα «Μυκάλη» και χρησιμοποιήθηκε μεχρι το 1887 ως οπλιταγωγό στις επιχειρήσεις της Θεσσαλίας, για την παροχή βοήθειας στην Κρήτη 1898-1902, στους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο 1912-15 και την εκστρατεία της Μικράς Ασίας 1920 - 22.
Το διάστημα 1886-1893 παραχωρήθηκε στην Ατμοπλοΐα Σύρου με τη συμφωνία να το εκμεταλλεύεται ως επιβατηγό όταν δεν υπάρχουν στρατιωτικές ανάγκες. Την περίοδο 1893-1916 αγοράστηκε από τη «Νέα Ατμοπλοϊα" των McDowall & Barbour, γα να έλθει την περίοδο 1919-1925 στην ιδιοκτησία της ναυτιλιακής εταιρίας Παληού. Την περίοδο 1925-26 αγοράστηκε από την ακτοπλοία Μανταφούνης και στη συνέχεια από την ακτοπλοική εταιρία Τόγια μέχρι το 1932, με το όνομα «Μυκάλη –Τόγια".
Ήταν ένα πλοίο που αγαπήθηκε για τη μεγάλη του προσφορά τόσο στην ειρήνη όσο και στον πόλεμο . Κυκλοφορούσε βέβαια για το "Μυκάλη"και για το αδελφό πλοίο το «Σφακτηρία» -ονόματα που αναφέρονται στις δύο σημαντικότατες ελληνικές ναυμαχίες- το παρακάτω δίστιχο:«Σφακτηρία και Μυκάλη, μ 'εφεραν σ'αυτο το χάλι", που μάλλον ωφείλεται στο υψηλό κόστος αγορά τους.
  • Εύδρομο "Μακεδονία"

.
Το εύδρομο* " ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ"ναυπηγήθηκε το 1912 στα αγγλικά ναυπηγεία των James Laing & Sons Ltd στο Σάντερλαντ της Αγγλίας, για λογαριασμό της «Εθνικής Ατμοπλοΐας της Ελλάδος. Είχε χωρητικότητα 6.333 τόνους, μήκος 129 μέτρα και πλάτος 15,5 μέτρα. Διέθετε δύο ιστούς, δύο τσιμινιέρες, διπλές προπέλες και έπλεε με ταχύτητα 17 κόμβων με τη βοήθεια παλινδρομικών μηχανών ατμού τετραπλής εκτόνωσης. Εκτός από τα καταλύματα των επιβατών, το "Μακεδονία" είχε και τέσσερα αμπάρια για φορτίο . Στο πλοίο υπήρχε κεραία ασυρμάτου και σύγχρονη άγκυρα χωρίς στύπο.
makedonia_glyka.jpg
Α/Π ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 1912. Έργο Αριστείδη Γλύκα

Το πρώτο του (παρθενικό) ταξίδι μετά την ύψωση της ελληνικής σημαίας έκανε στις 5 Απριλίου του 1912, στη γραμμή Πειραιάς – Πάτρα– Μασσαλία – Κάδιξ – Νέα Υόρκη, μεταφέροντας μετανάστες. Ηταν ένα από τα πρώτα ελληνικά υπερωκεάνεια.
Μετά από κάποια ταξίδια και την έναρξη στο μεταξύ του Α' Βαλκανικού πολέμου η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε την επίταξή του το οποίο και εξόπλισε ως βοηθητικό καταδρομικό (εύδρομο) και οπλιταγωγό υπό κυβερνήτη τον ΠλωτάρχηΠ. Τσουκαλά, στη ναυτική μοίρα των ευδρόμων, υπό τη διοίκηση του πλοιάρχου Ιωάννη Δαμιανού.
Στις 10:30 ώρα της 3 Ιανουαρίου του 1913 ευρισκόμενο στο λιμάνι της Σύρου και συγκεκριμένα στη προκυμαία «ψαράδικα», που είχε καταπλεύσει δύο ημέρες πριν, δέχθηκε καταιγιστικό πυρ από τα πυροβόλα του τουρκικού "ΧΑΜΗΔΙΕ" που με κυβερνήτη τον Χουσεΐν Ραούφ Μπέη είχε καταφέρει να εισέλθει στο Αιγαίο χωρίς να γίνει αντιληπτό από τον ναύαρχο Π. Κουντουριώτη ο οποίος παρά τις κατ΄ επανάληψη εντολές της κυβέρνησης για καταδίωξή δεν τις εκτέλεσε προκειμένου ν΄ αντιμετωπίσει όλη τη δύναμη του τουρκικού στόλου κατά την έξοδό του από τα Δαρδανέλια.
Από το τουρκικό αυτό βομβαρδισμό προκλήθηκαν εκτεταμένες ζημιές και πυρκαγιές οι οποίες και με το άνοιγμα των κρουνών κατάκλισης το πλοίο βυθίστηκε. Σημειώνεται ότι το "ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ" δεν ανταπέδωσε πυρά στον άνισο εκείνο αγώνα προκειμένου να επισπευσθεί η προσβολή χωρίς να κινδυνέψει ο λιμένας και δημιουργηθούν θύματα στον άμαχο πληθυσμό της Ερμούπολης.
Μετά από ένα δεκαήμερο το "ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ"ανελκύθηκε με δικά του μέσα με απάντληση κυτών και επισκευάστηκε προσωρινά, με έξοδα της κυβέρνησης, και δύο χρόνια αργότερα πουλήθηκε σε ολλανδική εταιρεία όπου και ύψωσε ολλανδική σημαία. Οι νέοι ιδιοκτήτες διατήρησαν το ίδιο όνομα όπου και ταξίδευε μέχρι το 1921. Το έτος εκείνο αγοράστηκε από την εταιρεία
Lloyd Latino όπου έλαβε το όνομα "Pinzio”. Παρέμεινε έτσι σε ενέργεια μέχρι το 1932 όπου και δόθηκε προς διάλυση.

* Η ονομασία εύδρομο που ήταν σε γενική χρήση παλαιότερα στο Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό κατέληξε από την εποχή του Α΄ Βαλκανικού πολέμου να περιορισθεί για τα τότε εξοπλισμένα ταχύπλοα εμπορικά επίτακτα πλοία. που αποτελούσαν την πρώτη μοίρα υπό τον διοικητή μοίρας Ι. Δαμιανό.

  • Μεταγωγικό "Πατρίς"
    patris.gif
    "Πατρίς"

Το «ΠΑΤΡΙΣ» ναυπηγήθηκε για την Εθνική Ατμοπλοΐα της Ελλάδος.Ήταν πλοίο 4.390 τόνων, είχε μήκος 370 πόδια (135 μ.), πλάτος 47 πόδια (14,3 μ.), διέθετε δύο προπέλες και έπλεε με ταχύτητα 14 κόμβων και χρησιμοποιήθηκε σαν υπερωκεάνιο μεταναστών. Το πρώτο υπερπόντιο ταξίδι στη γραμμή Πειραιά-Πάτρα- Νέα Υόρκη, πραγματοποιήθηκε στις 2 Απριλίου 1009 και το τελευταίο το 1920.
Επιτάχθηκε από την ελληνική κυβέρνηση για τις ανάγκες των Βαλκανικών πολέμων και της Μικρασιατικής Εκστρατείας το 1920-22. Παροπλίσθηκε αμέσως μετά και το 1925 πωλήθηκε σε Γάλλους.
Στο "Πατρίς" επιβιβάστηκαν στις 8 Νοεμβρίου 1912 από Θεσσαλονίκησε με προορισμό τη Χίο, 1100 άνδρες υπό τον συνταγματάρχη Δελαγραμμάτικα και τους αξιωματικούς του.


  • Μεταγωγικό "Σαπφώ"


Μεταγωγικό ιδιοκτησίας της Πανελληνίου ατμοπλοίκής εταιρίας. Χτίστηκε από την Stabilimento Τecnico στην Τεργέστη το 1891 είχε εκτόπισμα 2087 τόννων, μήκος79,6 μέτρα ,πλάτος 10,6 μέτρα, βύθισμα 5,5 μέτρα και ταχύτητα 9 κόμβους.
Το αρχικό του όνομα ήταν «Sun Giusto” και ανήκε στην εταιρεία «Tarabocchia G. & Co μέχρι το 1899. Στη συνέχεια αγοράστηκε από την Goich G. & Co της Τεργέστης και μετονομάστηκε σε «Anna Goich”. To 1899 αγοράστηκε από τη Γ. Χατζηπατέρα & Ν. & Κ. Πατέραμε νηολόγιο Πειραιά.
Σύμφωνα με τον Γ. Χωρέμη στις 8 Νοεμβρίου 1912 επιβιβάστηκαν στο "Σαπφώ" από Θεσσαλονίκησε 300 ανδρες υπο τον ταγμαρχεύοντα λοχαγό Κουβέλη και τον υπολοχαγό Ηρακλή Καρκατζό με προορισμό τη Χίο.
Στις 30 Δεκεμβρίου 1916 σε ένα ταξίδι από την Αλεξάνδρεια στο Hull με φορτίο βαμβακόσπορου, βυθίστηκε από το γερμανικό υποβρύχιο UC-4625 μίλια βόρεια του Ile Vierge,των Βρεττανικών ακτών. Δεν υπήρξαν θύματα


  • Ατμόπλοιο "'ΕΛΔΑ"

Ήρθε στη Χίο στις 19 Νοεμβρίου 1912, με περίπου 100 εθελοντές Κρήτες υπό τον Λ. Φραγγελάκη και Βολάνη.
Ναυπηγήθηκε το 1878 από την A & J Inglis Pointhouse της Γλασκώβης για λογαριασμό της ναυτιλιακής εταιρίας R. Henderson & Son με το όνομα «NORTH WESTERN», Πρόκειται για ένα επιβατηγό-φορτηγό ατμόπλοιο χωρητικότητας 686 κοχ, μήκος 211,2 πόδια, πλάτος 28,3 πόδια, και βύθισμα14,6πόδια . Το 1882 αγοράστηκε από G. & J. Burns της Γλασκώβης, με το όνομα «GRAMPUS». Το 1907 αγοράστηκε από τη « Unione Austriaca di Nav» της Τεργέστης με το όνομα “ELDA”. To1909 αγοράστηκε από την ατμοπλοϊκές γραμμές Αχαΐας της Πάτρας, το 1920 από τις ατμοπλοϊκές γραμμές των Αφων Εμπειρίκου της Άνδρου και το 1923 από την ατμοπλοΐα της Σάμου του Δ. Ιγγλέση. Η διαγραφή του από το νηολόγιο έγινε το 1936. Είχε δηλαδή ενεργό ζωή 59 χρόνων!

_ΠΟΣΤΑΛ_ΧΙΟΥ_026.jpg
Η κανονιοφόρος "Δ"

  • Κανονιοφόρος "Δ"

Η κανονιοφόρος* " Δ" (πρώην Αμβρακία), ναυπηγήθηκε στη Γαλλία το 1880 με ειδικές τεχνικές προδιαγραφές για την κάλυψη αναγκών στον Αμβρακικό κόλπο. Μετονομάσθηκε σε κανονιοφόρο «Δ» το 1881, όταν έγινε η παραγγελία των ατμοβαρίδων "Άκτιον" και "Αμβρακία".
Συμμετείχε στους πολέμους του 1897 και στους Βαλκανικούς 1912-1913 με την Μοίρα του Ιονίου στις επιχειρήσεις του Αμβρακικού κόλπου. Στις 29 Νοεμβρίου 1912 κατέπλευσε στο λιμάνι της Χίου με κυβερνήτη τον έφεδρο Κ. Σακτούρη .Όταν επιχειρούσε επιχειρούσε στην Πρέβεζα, είχε τηλεβόλο των 10,5", αλλά όταν ήλθε στη Χίο είχε αντικατασταθεί από ένα παλαιό Κρουπ των 7,5 καθώς και ένα μυδραλιοβόλο του ναυτικού
Διαγράφηκε από τον Στόλο το 1915 και το 1921 πουλήθηκε. Ήταν όμοιου τύπου με τις κανονιοφόρους Α, Β και Γ.

* Η Κανονιοφόρος (Gunboat) (συντομογραφία Κ/Φ) ονομάζεται το μηχανοκίνητο περιπολικό πολεμικό πλοίο, με μικρό σχετικά εκτόπισμα ο βασικός οπλισμός του οποίου αποτελούνταν από κανόνια στην πλώρη και στην πρύμνη με κύρια αποστολή την πλησιέστερη δυνατή προσβολή ακτών. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κανονιοφόρου υπήρξαν ανέκαθεν ακαθόριστα περιλαμβάνοντας έτσι πολλά είδη πολεμικών πλοίων από βάρκες κανονιέρες μέχρι θωρακισμένες ακταιωροί και αργότερα μεγαλύτερα σκάφη.


  • Αντιτορπιλλικό "Νέα Γενέα"

Το αντιτορπιλικό* "Νέα Γενεά" κατασκευάσθηκε μαζί με το αντιτορπιλλικό "Κεραυνός" στα Γερμανικά ναυπηγεία ‘VULKAN’.
Παρελήφθη εσπευσμένα από τον Αντιπλοίαρχο Γ. Καλαμίδα λόγω της επικείμενης έναρξης του Ελληνοτουρκικού πολέμου. Εντάχθηκε στο στόλο στις 8 Νοεμβρίου 1912 στο λιμάνι της Μυτιλήνης (επέτειος απελευθέρωσης της νήσου). Το μεγαλύτερο μέρος της αξίας του πλοίου συγκεντρώθηκε από έρανο του ποιητή Σπύρου Ματσούκα, καθώς και με συνεισφορά του Εθνικού Ταμείου του Στόλου. Ήταν δε τα πρώτα πλοία του Στόλου που διέθεταν ατμοστρόβιλους.
Είχε εκτόπισμα : 680 ΤΝ. – Διαστάσεις : 71Χ4,4Χ2,3 μέτρα. – Ταχύτητα : 32 κόμβοι. Οπλισμός : 4 πυροβόλα KRUPP 88 χιλιοστών, και 2 Τ/Σ των 45 εκατοστών. . Τα πυροβόλα των πλοίων "ΝΕΑ ΓΕΝΕΑ"και " ΚΕΡΑΥΝΟΣ" χρησιμοποιήθηκαν αργότερα για τον εκσυγχρονισμό των Τορπιλοβόλων τύπου "Σφενδόνη ΙΙ".
Το 1919 παροπλίσθηκε στο ναύσταθμο Σαλαμίνας και αργότερα εκποιήθηκε γιατί κρίθηκε οικονομικά ασύμφορη η συντήρηση του.

* πολεμικό πλοίο με ειδικό εξοπλισμό, κατάλληλο για την καταδίωξη τορπιλοβόλων ή για την απόκρουση τορπιλών.
  • Αντιτορπιλλικό "Αετός"

Κατασκευάστηκε μαζί με τα αντιτορπιλλικά "ΙΕΡΑΞ", "ΛΕΩΝ" και " ΠΑΝΘΗΡ" στα ναυπηγεία του LIVERPOOLAetos1_old_2.jpg της Μ. Βρετανίας, είχαν εκτόπισμα 980 τόνων και ταχύτητα 31 κόμβων. Η επιστράτευση πού έγινε λίγο πριν την έναρξη των Βαλκανικών πολέμων επέβαλε την εσπευσμένη αγορά τους, ενώ αρχικά τα πλοία κατασκευάζονταν για την Αργεντινή. Μετά από πυρετώδεις ενέργειες για να μην τα προλάβει ο πόλεμος στην Μ. Βρετανία, τα πλοία απέπλευσαν με ξένα πληρώματα και παρελήφθησαν από αντίστοιχα Ελληνικά στο Αλγέρι. Με τον στόλο του Αιγαίου ενώθηκαν στις 18 Οκτωβρίου 1912 εκτός του Αντιτορπιλλικού ΑΕΤΟΣ που λόγω μηχανικής βλάβης ρυμουλκήθηκε και παρέμεινε στο Ναύσταθμο Σαλαμίνος για επισκευή. Αρχικά χαρακτηρίσθηκαν Ανιχνευτικά γιατί αφενός τα πυρομαχικά των πυροβόλων τους ήταν περιορισμένα και αφετέρου οι απαιτούμενες τορπίλες δεν υπήρχαν πλέον στην αγορά.

  • Αντιτορπιλλικό "Ναυκρατούσα"

Κατασκευάστηκε μαζί με τα αντιτορπιλλικά "ΣΦΕΝΔΟΝΗ", " ΛΟΓΧΗ" και "ΘΥΕΛΛΑ" κατόπιν παραγγελίας της Ελληνικής κυβέρνησης στα ναυπηγεία Yarrow της Μ. Βρετανίας μεταξύ 1905-1907. Είχαν εκτόπισμα 380 τόνων, μήκος 67 μέτρα, πλάτος 6,6 μέτρα, βύθισμα 1,8 μέτρα και ταχύτητα 30 κόμβων.
Διέθεταν 2 πυροβόλα των 76 χιλιοστών, 4 πυροβόλα των 57 χιλιοστών και 2 Τ/Σ των 45 εκατοστών.
Συμμετείχε στους πολέμους 1912-1913.
Το 1916 κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού πολέμου οι Γάλλοι έκαναν κατάληψη του Στόλου και χρησιμοποίησαν το "Ναυκρατούσα" υπό Γαλλική Σημαία και πλήρωμα για Α/Υ περιπολίες μεταξύ Αλγερίου και Τουλώνος. Καταστράφηκε στο Παξιμάδι της Μήλου τον Μάρτιο του 1921.

  • Ατμοβαρίς "Αμβρακία"

Η ατμοβάρις (ατμοκίνητη κανονιοφόρος) " Αμβρακία" ναυπηγήθηκε στην Αγγλία το 1881. Έδρασε στους πολέμους 1897 και 1912-13. ήταν σκάφος του Ελληνικού Βασιλικού Ναυτικού που έδρασε στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Κατασκευάστηκε στα ναυπηγεία Blackwall του Ηνωμένου Βασιλείου το 1811, μαζί με το ομοίου τύπου σκάφος Άκτιον Ι (Ατμοβαρίς) ειδικά για επιχειρήσεις της μοίρας Ιονίου στον Αμβρακικό κόλπο. Είχε εκτόπισμα 433 τόνων και αρχικά ήταν εξοπλισμένη με ένα σταθερό πυροβόλο KRUPP 270 χιλιοστών / L30, η σκόπευση του οποίου γίνονταν με στροφή του πλοίου, το οποίο αργότερα αντικαταστάθηκε με ένα πυροβόλο 6’’. Διέθετε επίσης ένα μικρό ταχυβόλο.
Εντάχθηκε στο δυναμικό του Στόλου με την ονομασία Ύδρα αλλά μετονομάσθηκε σε Αμβρακία το 1889. Έλαβε μέρος σε επιχειρήσεις κατά τους πολέμους του 1897 και 1912-1913. Μετά το 1914 διατέθηκε στη Σχολή πυροβολικού του Πόρου για την κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών της.
Παροπλίστηκε μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου

Πηγές:

  • Ιστοσελίδα Πολεμικού Ναυτικού: http://www.hellenicnavy.gr/index.php/el/istoria-dfg/215.html
  • Εφημερίδα "Νέα Χίος" της 29ης Νοεμβρίου 1912
  • "Η Χίος Ελευθέρα",Ι Βαριαδάκη", έκδοση βιβλιοπωλείου "Χαβιάρα"
  • "Ο Ελληνικός Στόλος στις αρχές του 20ου αιώνα" Ναυάρχου Νικολάου Μακκά, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
  • Ναυτικό Μουσείο Χίου: http://www.chiosnauticalmuseum.gr/history.html